Gall ffotograffau fod yn wrthrychau diwylliannol pwysig iawn ac eto ychydig o bobl sydd yn meddwl am funud mor amrywiol y gallant fod. Gall ffotograffau fod yn ddelweddau negatif neu bositif; mae'r mwyafrif ar bapur, gwydr neu ffilm, ond weithiau ar fetel, lledr neu decstil. Yn aml mae fframiau, albymau, casys a hyd yn oed emwaith yn gysylltiedig â hwy. Yn y mwyafrif o ffotograffau, y sylwedd sydd yn ffurfio'r ddelwedd yw arian ond ceir llifynnau a phigmentau mewn lluniau lliw a phrintiadau digidol.

Mae ffotograffau'n aml yn cynnwys nifer o haenau, a phob haen yn cynnwys gwahanol sylweddau sydd yn ymateb mewn gwahanol ffyrdd. Oherwydd y strwythur cymhleth hwn, mae rhai mathau o ddirywiad na ellir eu trin. Felly, yr ateb i hynny yw i'r perchennog geisio atal y problemau rhag codi.

• Mae gan gadwraethwyr ffotograffau wybodaeth eang am dechnegau ffotograffig; gallant adnabod prosesau a deunyddiau a ddefnyddiwyd yn eich gwrthrych neu eich casgliad a bydd hynny'n gam gyntaf tuag at wella'r dull o'u storio neu eu trin.

Achosion niwed a dirywiad

• Mae gwres uchel yn cyflymu dirywiad cemegol megis pylu neu darneisio (a elwir weithiau yn Saesneg yn ‘mirroring’).
• Mae golau, yn enwedig yr haul, yn achosi i luniau bylu.
• Gall lleithder arwain at lwydni neu ddrygliwiad.
• Gall sychder mawr achosi iddynt gracio neu freuo.
• Mae deunydd gwael ar gyfer storio neu fframio'n allyrru llygryddion sydd yn achosi newidiadau cemegol megis pylu, drygliwio a tharneisio.
• Gall deunydd storio a fframio a luniwyd yn wael, a thechnegau mowntio amhriodol, achosi niwed ffisegol i'r ffotograffau, megis eu rhwygo a'u crychu, gall tâp gludo eu staenio, neu gall y ffotograffau lynu at y gwydr.
• Mae rhai ffotograffau (a'u casys, fframiau, albymau a blychau) yn waeth na'i gilydd am gael ymosodiad gan bryfaid megis pryfaid arian, pryfaid pren, pryfaid llyfr a chwilod carped. Gall y ffotograff ei hun fod yn fwyd deniadol iddynt.
• Mae cydio ynddynt â dwylo noeth yn achosi difrod i rai ffotograffau; mae ôl bysedd yn cael eu gadael ar emylsiwn a gall baw grafu'r arwyneb - os yw llun yn un poblogaidd gall hynny arwain at ei dranc.

Ffyrdd syml y gall perchnogion atal a lleihau dirywiad

• Storio ffotograffau mewn lle heb fod yn rhy boeth gan y bydd hynny'n arafu'r dirywiad.
• Osgoi lleithder neu sychder, ac, yn arbennig, amrywiadau rhwng y ddau. Dylid anelu at amgylchedd sefydlog ac, os oes modd, dylai'r lleithder cymharol fod rhwng 30-40%.
• Osgoi arddangos ffotograffau mewn golau cryf neu am gyfnodau hir. Mae gwydr sydd yn ffiltro pelydrau uwchfioled yn gymorth i ddiogelu'r ffotograffau tra maent yn y golau.
• Peidio â thrin ffotograffau â llaw fwy na sydd raid a pheidio â chyffwrdd â'r haen lle mae'r ddelwedd. Dylech sicrhau bod eich dwylo'n lân ac yn sych, neu wisgo menig cotwm, a chyffwrdd ag ymyl y ffotograffau, gan ddefnyddio rhywbeth i'w dal megis dalen o bapur trwchus neu gerdyn i symud ffotograffau bregus.
• o Cadw ac arddangos ffotograffau mewn deunyddiau storio a fframio o ansawdd da. Gellir cadw'r mwyafrif o ffotograffau mewn papur da; gellir cadw rhai hefyd mewn rhai mathau o blastig. Nid yw plastig yn addas, fodd bynnag, ar gyfer printiadau a liwiwyd â llaw, printiadau ag arwyneb diffygiol, ffotograffau ar wydr neu fetel, nac ar gyfer negyddion a thryloywderau o'r 1950au, onid yw'r rhain yn cael eu storio mewn oergell.

Deunyddiau ar gyfer storio ac arddangos

Mae dewis y mathau iawn o bapur a phlastig yn gost effeithiol a bydd yn sicrhau na fydd eich casgliad yn dirywio. Dylai'r papurau a'r byrddau a ddefnyddir wrth fframio neu i gadw'r ffotograffau ynddynt fod o safon uchel er mwyn osgoi problemau yn y dyfodol - dylent fod yn gotwm 100%, heb fod yn ddeunydd byfferog (h.y. pH niwtral ac nid yn asid nac yn alcali) a heb unrhyw amhuredd. Y deunyddiau a ddefnyddir fwyaf ac a argymhellir gan amgueddfeydd yw:

• Papurau amgáu ffotograffau: Argentia, Silversafe® a pHoton™.
• Byrddau mowntio: Bwrdd amgueddfa amyfferog Heritage lled-wyn 100% cotwm TG.
• Plastig: Melinex® (polyester anadweithiol). Er bod rhai mathau o bolyethylen a pholypropylen yn dderbyniol, ni ddylid defnyddio PVC (polyfinyl clorid) ar unrhyw gyfrif ac ni ddylai unrhyw blastig gynnwys plastigwr (a ddefnyddir i wneud y plastig yn ystwyth).

Trin difrod a dirywiad

Er i berson gadw at y canllawiau uchod, gall fod yn berchen ar ffotograffau sydd eisoes wedi dirywio. Os na wneir gwaith cadwraeth ar ffotograff a gafodd niwed, gall difrod pellach ddigwydd. Dylid cofio y gall llawer o fathau o niwed waethygu yn sgil ymdrech amaturaidd i'w cywiro, waeth pa mor dda yw'r cymhellion, a gall hynny arwain at gost ychwanegol am waith proffesiynol.

• Gall cadwraethwyr arbenigol wneud atgyweiriadau megis trwsio rhwygiadau neu dyllau, neu hyd yn oed lyfnhau crychiadau neu ffotograffau a roliwyd.

Dylid trin cesys, fframiau ac albymau fel rhan annatod o'r ffotograff(au) sydd ynddynt ac mae'n bwysig cadw'r holl arteffact yn gyfan. Er enghraifft, os yw'r cas yn cael ei adael wedi torri, gall ffotograff ddisgyn allan o'r cas a chael ei grafu. Felly os oes difrod wedi digwydd i'r gwrthrychau cysylltiedig hynny dylid cael cadwraethwr i ymdrin â hynny; nod y broses gadwraeth yw sicrhau y cedwir y ffotograff gwreiddiol yn ei gyfanrwydd yn ei gyd-destun.

• Bydd cadwraethwr yn gyfarwydd â chyfansoddiad gwrthrychau o'r fath ac yn gwybod sut i'w trin mewn modd sympathetig er mwyn ymestyn eu hoes gymaint ag y bo modd.

Mewn rhai achosion, prin y bydd modd gweld canlyniad y broses gadwraeth. Er enghraifft, bydd deunyddiau cadwraeth o safon yn cael eu gosod yng nghefn y ffrâm neu'r cas gwreiddiol fel rhan o'r atgyweirio - gan ddiogelu'r ffotograff ar gyfer yr oesau a ddêl. Weithiau gall y gwaith fod yn fwy dramatig, er enghraifft tynnu cryn dipyn o faw oddi ar y llun er mwyn cael gweld y manylion a guddiwyd.

• Bydd cadwraethwr yn gwybod pa ddulliau y gellir eu defnyddio i lanhau ac atgyweirio, ond byddai rhywun arall yn medru tynnu'r ddelwedd yn ogystal â'r baw.

Pylu a tharneisio

Mae un math o niwed, yn anffodus, na ellir ei atgyweirio, sef pylu a tharneisio. Gall hyn achosi i lawer o'r manylion fynd ar goll o'r llun ac wedi iddo ddigwydd does dim y gellir ei wneud. Felly mae'r cyngor a roddwyd uchod ynglyn â gofalu am ffotograffau yn arbennig o bwysig. Y cyfan y gall cadwraeth ei wneud yw helpu i gadw'r hyn sydd ar ôl ond bydd cadwraethwr yn medru cynnig cyngor pragmatig am yr hyn y gellir ei wneud.

Os mai achos y pylu a'r tarneisio yw ansawdd y deunyddiau fframio, gall cadwraethwr proffesiynol ddiogelu'r llun a'i ail-fframio mewn deunyddiau o ansawdd da.

Ymgynghori â chadwraethwr

Nod cadwraeth yw dadwneud difrod, lle bo modd, a sicrhau cyn lleied ag y bo modd o ddirywiad yn y dyfodol.

• Nid eitemau unigol yn unig y mae cadwraethwr ffotograffig yn gallu eu trin; bydd ef neu hi wedi cymhwyso i drin casgliadau a deunyddiau cysylltiedig a bydd yn barod i'ch cynghori am eu cyd-destun, arddangos, storio a thrin yn gyffredinol.
• Os ydych yn gyfrifol am grwp o ffotograffau, gall cadwraethwr gynnig cyngor defnyddiol am ofalu am gasgliadau a'u rheoli. Gall y cyngor hwn gynnwys argymhellion ynglyn â gwneud newidiadau cymharol fach i'r amgylchedd yn gyffredinol - megis newid y deunyddiau glanhau a ddefnyddir yn y man storio neu osod ffotograff ar wal arall - a bydd y newid bach hwn yn effeithio'n sylweddol ar gyflwr eich ffotograffau dros amser.
• Ar y llaw arall, gall cyngor gan gadwraethwr fod o gymorth wrth gynllunio storfa newydd neu wrth lunio polisi arddangos ar gyfer amgueddfa neu dy hanesyddol.

Rhai cyflenwyr:
Conservation by Design Limited
Ffôn +44(0)1234 853555
Ebost info@conservation-by-design.co.uk
Papur pHoton™, plygellau Melinex®

Conservation Resources (UK) Ltd
Ffôn +44(0)1865 747755
Ebost conservArts@aol.com
Papur Silversafe®, plygellau Melinex®

John Purcell Paper
Ffôn +44(0)20 7737 5199
Ebost jpp@johnpurcell.net
Papur Argentia, Bwrdd Amgueddfa lled-wyn Heritage 100% TG

Secol Limited
Ffôn +44(0)1842 752341
Ebost sales@secol.co.uk
Plygellau Melinex®

Mae modd dod o hyd i gadwraethwr drwy ddefnyddio'r 'Conservation Register' a chlicio ar Find a conservator.

© Icon, y Sefydliad Cadwraeth 2011.

Yn yr erthygl cynigir cyfarwyddyd cyffredinol ac ni fwriedir i hynny gymryd lle cyngor proffesiynol gan gadwraethwr achrededig. Safbwyntiau'r awdur neu'r awduron a fynegir, ac nid ydynt o angenrheidrwydd yn cyd-fynd â safbwyntiau'r Sefydliad Cadwraeth. Nid yw'r Sefydliad Cadwraeth a'i bartneriaid yn atebol am unrhyw golled neu ddifrod a ddigwydd os dilynir y cyfarwyddyd hwn.

Dymuna'r Sefydliad Cadwraeth gydnabod cefnogaeth Comisiwn Brenhinol Arddangosfa 1851 wrth gynhyrchu'r cyfarwyddyd hwn. Mae mwy o wybodaeth am Gomisiwn Brenhinol Arddangosfa 1851 a'i waith ar gael ar y wefan www.royalcommission1851.org.uk.

Mae'r Sefydliad Cadwraeth yn ddiolchgar i CyMAL: Amgueddfeydd Archifau a Llyfrgelloedd Cymru, Llywodraeth Cynulliad Cymru, am hwyluso'r cyfieithiad o'r canllawiau yma.